FOB là điều kiện giao hàng quan trọng trong thương mại quốc tế, đặc biệt trong vận tải biển. Theo đó, người bán hoàn thành nghĩa vụ khi hàng hóa được xếp lên tàu tại cảng đi, còn người mua chịu trách nhiệm thuê tàu và rủi ro từ thời điểm này. Bài viết phân tích chi tiết về FOB, trách nhiệm các bên, chi phí liên quan và so sánh với CIF, CFR theo Incoterms® 2020 cập nhật năm 2026.
FOB là gì?
FOB (Free On Board) là một trong 11 điều kiện thương mại thuộc bộ quy tắc Incoterms® do Phòng Thương mại Quốc tế (ICC) ban hành. Theo điều kiện này, người bán hoàn thành nghĩa vụ giao hàng khi hàng hóa đã được xếp lên tàu do người mua chỉ định tại cảng xếp hàng đã thỏa thuận. Từ thời điểm này, rủi ro mất mát hoặc hư hỏng hàng hóa chuyển từ người bán sang người mua.
FOB chỉ áp dụng cho vận tải biển và vận tải đường thủy nội địa, không phù hợp với vận tải hàng không, đường bộ hoặc đường sắt. Với hành trình đa phương thức hoặc hàng container giao cho hãng vận chuyển tại terminal trước khi xếp tàu, doanh nghiệp nên cân nhắc sử dụng điều kiện FCA.
Nguyên tắc FOB gồm bốn nội dung chính: người bán đưa hàng đến cảng xếp và làm thủ tục xuất khẩu; giao hàng lên tàu do người mua chỉ định; người mua thuê tàu và trả cước vận tải biển; người mua chịu rủi ro sau khi hàng đã được xếp lên tàu.
FOB năm 2026 áp dụng theo phiên bản Incoterms nào?
Tính đến tháng 6/2026, Incoterms® 2020 vẫn là phiên bản mới nhất do ICC công bố và được áp dụng trong các hợp đồng thương mại. Không có phiên bản riêng mang tên "Incoterms 2026" hay "FOB 2026". Việc cập nhật năm 2026 chỉ phản ánh bối cảnh giao dịch hiện tại, còn nghĩa vụ được xác định theo phiên bản Incoterms ghi trong hợp đồng.
Doanh nghiệp có thể thỏa thuận sử dụng phiên bản Incoterms cũ hơn, nhưng hợp đồng phải ghi rõ để tránh hiểu nhầm. Cách ghi điều kiện FOB trong hợp đồng năm 2026 được đề xuất là: FOB + cảng xếp hàng chỉ định + Incoterms® 2020.
Ví dụ, điều kiện FOB không nên ghi chung chung như “FOB Việt Nam” hoặc “FOB Hải Phòng” mà cần chỉ rõ cảng hoặc terminal cụ thể, cùng các thỏa thuận về booking, tên tàu, thời gian xếp hàng, chi phí THC, nâng hạ, xử lý tại cảng, trách nhiệm khi hãng tàu thay đổi lịch, chứng từ cung cấp, thông báo giao hàng, phí lưu kho, lưu bãi hoặc lưu container.
Điểm chuyển giao rủi ro trong FOB
Điểm chuyển giao rủi ro theo FOB là khi hàng hóa đã được xếp lên tàu tại cảng xếp hàng chỉ định. Cụ thể:
- Hàng ở kho người bán: người bán chịu rủi ro
- Hàng vận chuyển đến cảng đi: người bán chịu rủi ro
- Hàng vào cảng nhưng chưa lên tàu: người bán chịu rủi ro
- Hàng đã được xếp lên tàu: người mua chịu rủi ro
- Hàng vận chuyển trên biển và dỡ tại cảng đến: người mua chịu rủi ro
Incoterms® 2020 khuyến nghị không sử dụng cụm từ “hàng qua lan can tàu” mà nên dùng “on board the vessel” để chỉ hàng đã được đưa lên tàu. Nguyên tắc này áp dụng cho FOB, CFR và CIF.
Cần lưu ý, chuyển giao rủi ro không đồng nghĩa với chuyển quyền sở hữu hàng hóa. Thời điểm chuyển quyền sở hữu có thể khác nhau tùy thỏa thuận trong hợp đồng, ví dụ khi ký hợp đồng, thanh toán đủ tiền, phát hành chứng từ hoặc giao hàng.